در شرایطی که قانون «حفاظت از خاک» بهعنوان یکی از اسناد مهم زیست محیطی کشور تصویب شده، واقعیتهای میدانی حکایت دیگری دارند؛ گویی این قانون روی کاغذ مانده و خاک ایران همچنان قربانی بیتوجهی است.
گزارشهای میدانی نشان میدهد آلودگیهای صنعتی، مصرف بیرویه سموم کشاورزی و مدیریت نادرست پسماندها، بسیاری از خاکهای حاصلخیز را به مرز بحران رسانده است. کارشناسان هشدار میدهند ادامه این روند نهتنها زمینهای کشاورزی را تهدید میکند، بلکه سلامت مردم و پایداری اکوسیستمها را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. اکنون پرسش اصلی این است که تا چه زمانی باید شاهد فرسایش و آلودگی خاک باشیم، در حالی که قانونی برای محافظت از آن وجود دارد اما ضمانت اجرایی کافی ندارد.
گزارشها نگرانکننده است
در همین ارتباط مرکز پژوهشهای مجلس در گزارش اردیبهشت ۱۴۰۵ خود تصویری نگرانکننده از وضعیت خاک کشور ارائه کرده است.
تحقیقات داخلی که در این گزارش به آن استناد شده، نشان میدهد در شهرهایی مانند شاهرود، گرگان، دشت بسطام در سمنان، محمدآباد در قزوین و شمال غرب مهاباد، آلودگی خاک به فلزات سنگین از حد مجاز فراتر رفته و خطر ابتلا به سرطان و بیماریهای غیرسرطانی را افزایش داده است.
باید اذعان کرد استفاده نادرست از کودها و آفتکشها، تخلیه فاضلاب و پسماند و انتشار آلایندههای صنعتی در خاک تنها سلامت هموطنان را نشانه نمیگیرد، بلکه اقتصاد کشور را نیز تحت تأثیر خود قرار خواهد داد.
از آنجا که اقتصاد ایران به کشاورزی وابسته است، ازاینرو آلودگی خاک، بهرهوری کشاورزی را کاهش میدهد، هزینه تولید را بالا میبرد و در نتیجه درآمد کشاورزان کاهش خواهد یافت و این موضوع در نهایت منجر به افزایش قیمت مواد غذایی برای مصرف خواهد شد.
گفتنی است با ادامه این چرخه، اشتغال روستایی کاهش مییابد، مهاجرت به شهرها بیشتر میشود و صادرات محصولات کشاورزی به دلیل رد شدن در بازارهای جهانی، ارزآوری کشور را تحت تأثیر قرار میدهد.
شاید به همین دلیل است که قانونگذار در خرداد ماه ۱۳۹۸ قانون حفاظت از خاک را تصویب کرد و چهار سال بعد، در دیماه ۱۴۰۲، آییننامه اجرایی آن به تصویب هیئت وزیران رسید اما حالا، ۶سال پس از تصویب قانون، گزارش نظارتی مرکز پژوهشها نشان میدهد قانون حفاظت از خاک ظاهراً در طول این سالها خاک خورده است!
به همین منظور با هدف واکاوی چالشهای پیش روی اجرای قانون حفاظت از خاک و بررسی پیامدهای منفی تخریب و آلودگی آن با محمد جعفر سلطانی، استادیار پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری کشور به گفتوگو نشستیم.
چه اقدامهایی تخریب خاک تلقی میشود؟
اگر ما خاک را بستر حیات بدانیم فعالیتهای زیادی در خصوص بهرهوریهای مختلف و متفاوت از خاک داریم. در واقع هر گونه اقدامی که موجب شود ما نتوانیم این بهرهبرداریها را به شکل مناسب انجام دهیم آن زمان میگوییم خاک تخریب یا آلوده شده و دیگر نمیتوانیم از آن استفاده کنیم؛ چه در زمره خاک حاصلخیز و چه در زمره خاکی که برای ساخت و ساز تلقی میشود. این امر به رشتههای مختلفی که از خاک بهرهبرداری میکنند برمیگردد، حال میتواند کشاورزی، منابع طبیعی، عمران یا سازه باشد یا هر رشته دیگری که به زعم خودشان و به شکلهای مختلف از خاک استفاده میکنند.
از موارد برجسته آن فرسایش خاک است؛ فرسایش خاک در اثر اقدامهای فیزیکی و شیمیایی توسط بشر و طبیعت در حال انجام است و خاک را از دسترس انسان خارج میکند و همان طور که در منابع یا توسط برخی عنوان شده سالیان دراز طول میکشد تا ما به یک سانت خاک برسیم. پس میتوانیم فرسایش خاک را یکی از عواملی بدانیم که سبب میشود خاک از دسترس خارج شود.
مورد دیگر در بحث ساخت و سازها این است که اگر خاک، کیفیت خودش را در اثر زیادهرویها یا استفادههای نامناسب و نامطلوب از دست داده باشد، موجب میشود این اتفاق بیفتد و خاکی که مدنظر مهندسان برای ساخت و سازها است را نداشته
باشیم.
بزرگترین چالش در اجرای قانون حفاظت از خاک در کشور چیست؟
قوانین مدون از سالیان پیش وجود دارند ولی ضمانت اجرایی آن و عدم موفقیت در این زمینه ما را دچار چالش میکند؛ قانون وجود دارد ولی عدم ضمانت اجرایی و اینکه مجریانی که باید این قوانین را اجرا کنند به نحو احسن انجام نمیدهند، بزرگترین چالشی است که در کشور وجود دارد. قوانین خاک مرتبط با منابع طبیعی هم وجود دارند و هم بهروز میشوند ولی متأسفانه اجرای آن مقداری مشکل
دارد.
تخریب و آلودگی خاک چه پیامدهایی برای اقتصاد ایران دارد؟
تخریب و آلودگی هر دو در یک جهت عمل میکنند و آن پایین آوردن بهرهوری خاک است؛ با پایین آمدن بهرهوری خاک، اقتصاد دچار مشکل میشود. باغداری، زراعت و منابع آب که وابسته به خاک هستند موجب میشوند اقتصاد کشور به خطر بیفتد. اگر ما خاک را تخریب کنیم و اگر فرسایش خاک بالا باشد که در حال حاضر چندین برابر متوسط جهانی است، اقتصاد را از دست میدهیم؛ یعنی بستری که اقتصاد بر آن استوار است در حال خراب و آلوده شدن است که باید توجه بسیار زیادی در این زمینه انجام شود.
دانشمندان و متخصصان ما همیشه در زمینه خاک هشدارهای لازم را دادهاند. اگر کشاورزی و منابع طبیعی که امنیت غذایی را تأمین میکنند، با مشکل مواجه شوند کشور با مشکل مواجه خواهد شد. میتوانیم امنیت غذایی را پدافند غیرعامل بدانیم که اکنون در همین موقعیتی که قرار داریم بسیار حائز اهمیت است.
برای پاکسازی خاکهای آلوده چه اقدامهایی باید انجام داد؟
همیشه گفته میشود پیشگیری بهتر از درمان است. ما باید تلاش کنیم این اتفاق نیفتد اما اگر افتاد راه حل پیدا کردن برای آن خیلی ساده نیست. ما باید منشأ تخریب و آلودگی را تشخیص دهیم و جلو آن را بگیریم. الان بسیاری از کارخانههای ما در مکانی قرار دارند که نباید باشند؛ شاید توجه لازم و بحث مکانیابیها به نحو احسن انجام نشده یا قوانین را درست رعایت نکردهاند.
بحث پسماندهای کارخانجات مطرح است که فلزات سنگین را به بیرون از کارخانه حمل و در مسیر، آب و خاک را آلوده میکنند که میتواند چه به لحاظ سلامت انسان و چه به لحاظ بهرهوری که از آب و خاک میگیریم بسیار خطرناک باشد. باید مکانیابیها و نحوه استفاده از منابعمان را درست انجام دهیم که اگر آلوده و تخریب شد راه حلهای سادهای ندارد و باید تبعاتش را بپذیریم.
تا چه میزان پایش آلودگی خاک در استانها اجرا میشود؟
پایش آلودگیهای خاک و آب هم از طریق سازمان حفاظت محیط زیست و هم از طریق سازمانهای مربوط در بحث منابع طبیعی یعنی وزارت جهاد کشاورزی انجام میشود. ممکن است در بحث آب، وزارت نیرو هم دخیل باشد.
به طور قطع استان خوزستان جزو استانهایی است که در بحث آب و خاک حرف بیشتری برای گفتن دارد. استانهای تهران، فارس و لرستان نیز در این زمینه اقدامهای خوبی انجام دادهاند.
جایگاه خاک در ثروت ملی و اقتصاد کجاست؟
خاک را باید در کشور طلا بدانیم؛ این حرف شعار نیست، واقعاً خاک بستر حیات است و از دست رفتن خاک موجب میشود ثروت ملی را از دست بدهیم، بهرهوری پایین بیاید، اقتصاد، تولیدات و راندمان محصولات کشاورزی نیز با مشکل مواجه شوند.
آلودگیها حتی سبب میشوند سلامت کشور و ساکنان حوضههای آبخیز به خطر بیفتد. بحثهای درمانی هم مطرح است که باز به اقتصاد کشور برمیگردد. در واقع هزینههایی که باید برای جبران آلودگیها انجام شود سرسامآور است و باید جدی به این قضیه فکر کنیم که از ابتدا و از منشأ جلو این اتفاق را بگیریم.
آمایش سرزمین، انتخاب راهها و روشهای مناسب برای بهرهوری و انتخاب درست مکانهایی که برای صنعت یا هر گونه کاربری دیگر به کار میبریم، بسیار حائز اهمیت است. به اعتقاد من آمایش سرزمین که هر کاربری در چه استعدادی و در چه ظرفیتی باید باشد میتواند اقتصاد کشور را شکوفا کند.
نظر شما